του Γιάννη Μπράχου*

Στον εκ των πρωτεργατών της Συνθήκης των Βερσαλλιών στη Σύνοδο Ειρήνης των Παρισίων το 1919, αποδίδεται η έκφραση: «Ο πόλεμος είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να την εμπιστευθούμε στους στρατιωτικούς». Νικητής από τον πόλεμο θα αναδειχθεί όποιος κερδίσει τον διεξαγόμενο στο παρασκήνιο ενεργειακό πόλεμο. Όπως οι Ρώσοι στρατηγοί υποτίμησαν την αντίσταση των Ουκρανών, έτσι και οι Δυτικοί εμπειρογνώμονες υποτίμησαν την ανθεκτικότητα της ρωσικής οικονομίας. Αλλά, αν όπως ισχυρίζεται ο πρωθυπουργός είμαστε σε πόλεμο με την Ρωσία, τότε οφείλει να πάρει μέτρα στην οικονομία  προς όφελος όλης της κοινωνίας , ότι θα έκανε δηλαδή υπό συνθήκες πολέμου. Αλλά συμβαίνει το αντίθετο. Τις συνέπειες τις υφίσταται ο λαός, κυρίως οι αδύναμοι και κάποιοι κερδίζουν . Αισχροκέρδεια σε καιρό πολέμου με την ανοχή της κυβέρνησης μπορεί να γίνει ανεκτή;

Η καθυστέρηση στην αναζήτηση διπλωματικής επίλυσης της ουκρανικής κρίσης αναδεικνύει τον «Στρατηγό Χειμώνα» ως κρίσιμο παράγοντα για το αποτέλεσμα. Η ΕΕ προσφέρει σημαντική οικονομική και στρατιωτική βοήθεια στην Ουκρανία, με αυξανόμενες τις οικονομικές θυσίες των Ευρωπαίων πολιτών όσο πλησιάζει ο χειμώνας.

Οι θυσίες των Ευρωπαίων πολιτών είναι αντιστρόφως ανάλογες της οικονομικής ισχύος των χωρών, με τους πολίτες των χωρών με το χαμηλότερο κατά κεφαλή διαθέσιμο εισόδημα, όπως η Βουλγαρία και η Ελλάδα, να καταβάλουν υψηλότερο κόστος, λόγω υψηλών τιμών ενέργειας και τροφίμων.

Η αντινομία αυτή υπονομεύει την ενότητα και την κοινωνική συνοχή στις χώρες της ΕΕ,  καθώς σε έκτακτες συνθήκες, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία, η αγορά προσαρμόζεται με μεγάλη χρονική υστέρηση, σε σύγκριση με ομαλές συνθήκες.  

Ο πόλεμος στην Ουκρανία προκαλεί διακοπές στις εφοδιαστικές αλυσίδες και απρόβλεπτα υψηλά κέρδη σε ενεργειακές εταιρείες εις βάρος των υπολοίπων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει την φορολόγηση των υπερκερδών ενεργειακών εταιρειών, αλλά οι κυβερνήσεις καθυστερούν την λήψη μέτρων.

Ο κύριος λόγος της καθυστέρησης φορολόγησης των υπερκερδών και η λήψη αναγκαίων έκτακτων μέτρων οφείλεται στην πολιτική επιλογή διατήρησης του φιλο-επιχειρηματικού προφίλ των κυβερνώντων, προωθώντας την  «συνεργασία» με τον ιδιωτικό τομέα για την καταπολέμηση του πληθωρισμού.

Η ΕΕ αδυνατεί να παραδεχθεί δημόσια το κόστος, το οποίο θα κληθεί να καταβάλει ο     Ευρωπαίος πολίτης, ο οποίος δεν είναι εξοικειωμένος με πολιτικές λιτότητας και στερήσεις, όπως ο Έλληνας πολίτης.

Η φορολόγηση των «υπέρογκων κερδών» και η χρήση των εσόδων για την υποστήριξη των νοικοκυριών και των μικρο-μεσαίων επιχειρήσεων από τις υψηλές τιμές δεν αντιπαρατίθεται στην επιχειρηματικότητα, αλλά συνιστά υπεύθυνη διακυβέρνηση στους καιρούς μας.

Παρά τα περί αντιθέτου στοιχεία στην Ελλάδα, αν δεχθούμε για την οικονομία της συζήτησης ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία ευθύνεται για την αύξηση των τιμών της ενέργειας και του πληθωρισμού, τότε απαιτούνται ολοκληρωμένα μέτρα στην οικονομία υπό συνθήκες πολέμου. Ειδικότερα:

Η αγορά ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ σχεδιάστηκε σε συνθήκες απρόσκοπτου εφοδιασμού με φυσικό αέριο, συνθήκες που ανετράπησαν με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Συνεπώς, η συνέχιση της τιμολόγησης της ενέργειας με το οριακό κόστος και η έμμεση ενίσχυση των κερδών των εταιρειών με επιδοματική πολιτική γνωρίζει τα δημοσιονομικά όρια της.

Η τιμολόγηση της ηλεκτρικής ενέργειας στο οριακό κόστος σημαίνει ότι η τιμή καθορίζεται από την πηγή παραγωγής με το υψηλότερο κόστος για την κάλυψη της ζήτησης. Η αύξηση των τιμών φυσικού αερίου οδήγησε στην αύξηση του οριακού κόστους παραγωγής επιπρόσθετης ηλεκτρικής ενέργειας, υπερβαίνοντας σημαντικά το μέσο κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, με το κόστος των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας να έχει μεταβληθεί ελάχιστα.

Συνεπώς, ορισμένοι πωλητές ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλού κόστους έχουν υπέρογκα κέρδη, όπως και ορισμένοι έμποροι που αγόρασαν ενέργεια σε χαμηλότερες τιμές προ της ουκρανικής κρίσης. Ενώ οι εταιρείες αυτές αποκομίζουν υψηλά κέρδη, οι λογαριασμοί ενέργειας των καταναλωτών εκτοξεύονται στα ύψη.

Καθώς τα νοικοκυριά και οι μικρές επιχειρήσεις ωθούνται σε αδιέξοδο, ο κυβερνήσεις οφείλουν να παραδεχθούν ότι οι κρατικές ενισχύσεις θα είναι το κύριο όπλο στον ενεργειακό πόλεμο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η άλλοτε κραταιή Uniper στη Γερμανία «κρατικοποιήθηκε» προκειμένου να αποφύγει την τυπική χρεωκοπία.

O J. Stiglitz σε πρόσφατο άρθρο του ανέδειξε την υπό εξέταση πολιτική «κλιμακωτής τιμολόγησης» της ηλεκτρικής ενέργειας, ως επιλογή στήριξης των οικιακών καταναλωτών και των μικρο-μεσαίων επιχειρήσεων με στόχο την μείωση της κατανάλωσης σε καθορισμένη τιμή, ίδια με την περσινή, για το μεγαλύτερο ποσοστό της κατανάλωσης του προηγούμενου έτους.

Ως κίνητρο εξοικονόμησης του 15% στους καταναλωτές, θα προσφέρεται το 85% της ενέργειας της περσινής κατανάλωσης στη  μέση τιμή του προηγούμενου έτους, η επιπρόσθετη κατανάλωση μεταξύ 86-110% θα χρεώνεται με συντελεστή 1.5 στην μέση τιμή του προηγούμενου έτους και η κατανάλωση άνω του 110% θα τιμολογείται στο οριακό κόστος.

Επίσης, στις τιμές των τροφίμων, απαιτείται κυβερνητική παρέμβαση με την επιβολή ανώτατης τιμής σε όλη την αλυσίδα αξίας των βασικών ειδών διατροφής, αξιοποιώντας την ηλεκτρονική έκδοση τιμολογίων.

Αντίστοιχη προστασία θα πρέπει να προβλεφθεί στα ενοίκια κατοικιών μέχρι ενός μεγέθους σε συνάρτηση με τα μέλη του νοικοκυριού και στους επαγγελματικούς χώρους κατά την περίοδο της «πολεμικής» οικονομίας.

Όσο και αν θεωρηθεί υπερβολική διατύπωση, η πορεία του πολέμου στην Ουκρανία θα κριθεί σημαντικά από τον δίκαιο επιμερισμό των θυσιών του πολέμου στους πολίτες της ΕΕ. Οι κρατικές παρεμβάσεις στην ενέργεια και οι κρατικές ενισχύσεις έχουν δημοσιονομικό κόστος, το οποίο εφόσον δεν καλυφθεί με ευρωομόλογο, θα ανοίξει την ψαλίδα των θυσιών μεταξύ υγιών και υπερχρεωμένων κρατών.  

 Η λειτουργία της αγοράς στην απλοϊκή εκδοχή της, αδυνατεί να κατανείμει αποτελεσματικά τους πόρους σε «πολεμικές» συνθήκες. Ο υψηλός πληθωρισμός και η συνακόλουθη διεκδίκηση υψηλότερων αμοιβών στη Γαλλία και στη Γερμανία, είναι τα πρώτα δείγματα διάρρηξης της κοινωνικής συνοχής στις ευρωπαϊκές χώρες. Διατήρηση κερδών και μείωση πραγματικών μισθών είναι συνταγή ήττας στον πόλεμο της οικονομίας.

Καθώς σε ευρωπαϊκό επίπεδο διαπιστώνεται έλλειψη ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, ενώ προβάλλεται το εθνικό συμφέρον, ο κίνδυνος διάσπασης της ενότητας της ΕΕ στο ουκρανικό γίνεται εμφανής. Οι ευρωπαϊκές πολιτικές ηγεσίες πρέπει να λάβουν σοβαρά τον υπαρκτό κίνδυνο εξασθένισης της αλληλεγγύης των ευρωπαίων πολιτών προς την εμπόλεμη Ουκρανία, όσο καθυστερούν να παρέμβουν στην οικονομία υπέρ της κοινωνίας.

****Οικονομολόγος-πρώην Γενικός Γραμματέας Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων Υπουργείου Εξωτερικών.