του Γιάννη Μπράχου*

Μετά τη δήλωση του ΝΑΤΟ περί μη στρατιωτικής υποστήριξης της Ουκρανίας, ήταν σαφές ότι η λύση στην ουκρανική κρίση θα ήταν διπλωματική με αμοιβαία παροχή συνθηκών ασφαλείας. Η λύση αυτή θα αναδεικνυόταν είτε μέσω πολέμου η οποία θα οδηγούσε σε διαπραγμάτευση, είτε μέσω αναίμακτης διπλωματικής λύσης.Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν ήταν αναπόφευκτος. Ο πόλεμος ήταν εν μέρει αποτέλεσμα του εγκλωβισμού στο δόγμα ΤΙΝΑ στη διεθνή ασφάλεια. Το δόγμα TINA στην εξωτερική πολιτική της χώρας μας, εκφράστηκε από την κυβερνητική  θεώρηση της Ελλάδας ως προκεχωρημένου φυλακίου της Δύσης. Θέση την οποία αμφισβήτησε ο διπλωματικός σύμβουλος του Αλέξη Τσίπρα σε εκδήλωση του Delphi Forum στις ΗΠΑ, αντιπαραβάλλοντας τον ρόλο της Ελλάδας ως πυλώνα ειρήνης και σταθερότητας στην περιοχή.  Οι κραδασμοί του πολέμου, οι επιπτώσεις και η αίσθηση ότι προκαλούνται αποσταθεροποιητικές τάσεις στο διεθνές σύστημα ασφάλειας, αφορούν καίρια την  Ελλάδα.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν ήταν αναπόφευκτος, η ΕΕ είχε τη δυνατότητα να παρέμβει διπλωματικά, στην αρχή της ουκρανικής κρίσης στη βάση των 15 σημείων όπως δημοσιοποιήθηκαν σε πρόσφατο άρθρο των Financial Times.
 
Μετά από 80 χρόνια η Ευρώπη έρχεται αντιμέτωπη με τον πόλεμο. Η ΕΕ ως πολιτικό και οικονομικό εγχείρημα αποσκοπούσε στη διασφάλιση της ειρήνης στην Ευρώπη. Η ΕΕ απέτυχε να αποφύγει η Ευρώπη να βιώσει τις σκληρές εικόνες του πολέμου  στην Ουκρανία.

Η διεθνής γεωπολιτική κρίση έχει σημαντική οικονομική συνιστώσα, καθώς η χρηματοπιστωτική κρίση του 2009 ανέδειξε τις αδυναμίες της οικονομικής ένωσης της ΕΕ χωρίς ομοσπονδιακή δομή.

Η ΕΕ κατά την κρίση του 2009 αντιμετώπισε τα συμπτώματα της κρίσης, αλλά δεν θεράπευσε τις εγγενείς αδυναμίες του ευρωπαϊκού οικονομικού οικοδομήματος, όπως η ενιαία δημοσιονομική πολιτική και ο μηχανισμός εξισορρόπησης των ανισοτήτων.

Η κρίση του 2009 επέτεινε τις εθνικές διαφορές εντός της ΕΕ αποδυναμώνοντας τους υπέρμαχους της ομοσπονδοποίησης, περιορίζοντας την εξωτερική πολιτική της ΕΕ στον ρόλο της προώθησης του ελεύθερου εμπορίου συνοδευόμενου με τις δημοκρατικές αρχές και του σεβασμού των δικαιωμάτων, στη βάση ελάχιστου κοινού παρονομαστή, αφήνοντας την άσκηση της εξωτερικής πολιτικής σε εθνικό επίπεδο.

Καθώς η παγκοσμιοποίηση ανέδειξε νέες οικονομικές δυνάμεις, οι οποίες διεκδικούσαν την μετατροπή της οικονομικής σε γεωπολιτική ισχύ, η ΕΕ αδυνατούσε να ασκήσει με ταχεία αντίδραση εξωτερική πολιτική λόγω των ανομοιογενών επιλογών των κρατών-μελών.

Η συγκυρία της κυβερνητικής μεταβολής στη Γερμανία και της προεκλογικής περιόδου στη Γαλλία αποδυνάμωσαν την έγκαιρη παρέμβαση των ισχυρών χωρών της ΕΕ στην ουκρανική κρίση. Η ΕΕ περιορίστηκε στην πρακτική “business as usual”, ακολουθώντας τις επιλογές των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ, αποφεύγοντας την συζήτηση της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.

Το κενό διαμεσολάβησης μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, καλύφθηκε εκ των υστέρων από την Τουρκία και το Ισραήλ ως περιφερειακών δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή, προσεκτικά διαφοροποιούμενες από την δύση. Τα σύνορα της Τουρκίας άλλωστε αποτελούν το ανατολικό όριο του ΝΑΤΟ, ενώ το Ισραήλ έχει ειδικό ρόλο στη Μέση Ανατολή.

Η απουσία διπλωματικής διαμεσολάβησης πριν την έναρξη της σύγκρουσης, οδήγησε τον ουκρανικός λαός πρώτιστα να βιώσει τις απώλειες ανθρώπινων ζωών, τις προσφυγικές ροές, την διάλυση των υποδομών και της οικονομίας της χώρας.

Σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο η άμεση κατάπαυση του πολέμου θα οδηγήσει σε 15% μείωση του ΑΕΠ της Ουκρανίας, ενώ η συνέχιση της πολεμικής σύγκρουσης θα συρρικνώσει το ΑΕΠ τουλάχιστον κατά 35%. Όσο καθυστερεί η ειρήνη τόσο θα επιδεινώνεται η οικονομική κατάσταση της Ουκρανίας, με ανυπολόγιστο το κόστος ανοικοδόμησης των υποδομών της.

Η ουκρανική κρίση, αποσταθεροποιεί τόσο τη διεθνή ασφάλεια, όσο και την παγκόσμια οικονομία, η οποία είχε ήδη πληγεί από την κρίση του 2009, την πανδημία, με θύματα πέραν της Ουκρανίας και Ρωσίας, την Ευρώπη και την Κίνα.

Η κατά το δυνατόν ταχύτερη διπλωματική επίλυση της ουκρανικής κρίσης είναι το πρωτεύον για την ειρήνη και την ευημερία στην Ευρώπη. Όμως, ο χαρακτηρισμός του Προέδρου της Ρωσίας ως εγκληματία πολέμου πιθανολογεί παράταση της κρίσης, παρά  διπλωματική ενίσχυση της Ουκρανίας.

Ως αποτέλεσμα της κρίσης η γερμανική οικονομία αντιμετωπίζει μείωση του ρυθμού αύξησης του ΑΕΠ κατά 50%, σημαντικό κόστος στο γερμανικό τραπεζικό σύστημα, ενώ απειλείται με ύφεση στην περίπτωση παράτασης της σύγκρουσης.

Η Κίνα, έως σήμερα, μοναδική οικονομική αντίπαλος των ΗΠΑ στην παγκόσμια οικονομία, επιβραδύνει τους ρυθμούς ανάπτυξης, ενώ της ασκείται πίεση στις γεωπολιτικές βλέψεις της στη Νότια Σινική Θάλασσα.

Σε αντιδιαστολή, οι ΗΠΑ επιβεβαιώνουν την επικυριαρχία τους στην διεθνή οικονομία, προωθώντας επιλεκτικό οικονομικό προστατευτισμό, μέσω των διεθνών κυρώσεων, αναδιατάσσοντας  τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Τα πρόσφατα στοιχεία δείχνουν αύξηση της βιομηχανικής παραγωγής των ΗΠΑ και αυξάνουν σημαντικά τις πωλήσεις LNG.

Επιπρόσθετα, η αύξηση των ευρωπαϊκών στρατιωτικών δαπανών ενισχύει σημαντικά τις αμερικανικές αμυντικές βιομηχανίες. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων οδηγούν σε οικονομική και γεωπολιτική επικυριαρχία των ΗΠΑ επαναφέροντας το μονοπολικό χαρακτήρα της ισχύος.  

Η ευρωπαϊκή οικονομία ευνοείται από την ταχύτερη επίτευξη ειρηνικής διευθέτησης στην Ουκρανία, περιορίζοντας τις επιπτώσεις της κρίσης στην ήπειρο, όπως αυτές ενισχύθηκαν από την πανδημία και επιταχύνθηκαν από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η χώρα μας μπορεί ακόμα και αυτή τη στιγμή να συμβάλλει στο μέτρο της επιρροής της, την ενεργοποίηση της διαμεσολαβητικής διπλωματίας της ΕΕ στην κρίση της Ουκρανίας.

**** Οικονομολόγος-πρώην Γενικός Γραμματέας Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων Υπουργείου Εξωτερικών.