του Γιάννη Μπράχου•

Η πρόσφατη απόφαση του Πολωνικού Συνταγματικού Δικαστηρίου σχετικά με την υπεροχή του δικαίου της ΕΕ και την εξουσία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπερβαίνει τα στενά όρια της νομικής επεξεργασίας, θέτοντας πολιτικά ζητήματα στο εγχείρημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Το Πολωνικό Συνταγματικό Δικαστήριο αποφάσισε την Πέμπτη 7 Οκτωβρίου, ως προς την αρχή της υπεροχής του ευρωπαϊκού δικαίου, ότι τα άρθρα 1 και 19 της Συνθήκης ΕΕ δεν είναι συμβατά με το Πολωνικό Σύνταγμα.Η κυβέρνηση του συντηρητικού κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη της Πολωνίας, έχει εμπλακεί σε σειρά αντιδικιών με τις Βρυξέλλες σε σειρά από θέματα, όπως η μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος, η ελευθερία του Τύπου και τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων. Ταυτόχρονα όμως η απόφαση αυτή αγγίζει και γεωστραγηικές παραμέτρους που αφορούν την περιοχή μας και όχι μόνο.

Η υπόθεση στο Ανώτατο Δικαστήριο της Πολωνίας αφορούσε τις αλλαγές που προώθησε η κυβέρνηση στο δικαστικό σύστημα της Πολωνίας, οι οποίες, σύμφωνα με τις Βρυξέλλες, απειλούν τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου της χώρας. Οι άμεσες ευρωπαϊκές αντιδράσεις με αναφορές ακόμα και σε «Polexit», ο Πολωνός πρωθυπουργός Μοραβιέτσκι δήλωσε ότι η Πολωνία επιθυμεί την παραμονή  στην ΕΕ, μία ημέρα μετά την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της χώρας, παρότι χαιρέτησε την απόφαση του δικαστηρίου.
Η συζήτηση στην ευρωπαϊκή αρθρογραφία επικεντρώνεται στην τήρηση των κανόνων της ΕΕ,. Παρότι η απόφαση του πολωνικού δικαστηρίου αφορούσε τις αλλαγές στο δικαστικό σύστημα, η απόφαση έχει ευρύτερη εφαρμογή στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Η διαφοροποιημένη οπτική των πρώην ανατολικών χωρών από τις ιστορικές ευρωπαϊκές δυνάμεις, στην ΕΕ και στο ΝΑΤΟ, μπορεί να ερμηνευθεί μόνο ιστορικά. Στις συγκεκριμένες χώρες η τήρηση των ευρωπαϊκών κανόνων παραπέμπει στην έξωθεν επιβολή κανόνων, όπως κατά το παρελθόν, παρά εκλαμβάνονται ως προϋπόθεση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Την αντίληψη αυτή αξιοποίησαν στο έπακρο τα εθνικιστικά κόμματα στις χώρες τους.
    

Νέα διλήμματα στην ΕΕ και η Β-9

Η απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Πολωνίας θέτει και γεωπολιτικά διλλήματα στην ΕΕ. Η Πολωνία ειδικότερα αντιμετωπίζει την ΕΕ και το ΝΑΤΟ ως υπερεθνικούς οργανισμούς προάσπισης της ανεξαρτησίας τους, προωθώντας την ατλαντική ατζέντα σε όρους ασφαλείας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πρωτοβουλία συγκρότησης της ομάδας χωρών Β-9 (Bucharestformat 9). Η ομάδα Β-9 αποτελεί πολωνική-ρουμανική πρωτοβουλία, με στόχο τον συντονισμό των θέσεων ασφαλείας χωρών στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Η πρώτη συνάντηση των εννέα στο Βουκουρέστι πραγματοποιήθηκε το 2014 στη Βαρσοβία, η οποία μετατράπηκε σε  οργανισμό την στο Βουκουρέστι (4/11/2015), με την συμμετοχή Πολωνίας, Ρουμανίας, Βουλγαρίας, Τσεχίας, Εσθονίας, Ουγγαρίας, Λετονίας, Λιθουανίας και Σλοβακίας.
Ο Πολωνός Πρόεδρος παρουσιάζοντας τα αποτελέσματα της τελευταίας διαδικτυακής συνάντησης κορυφής της ομάδας Β-9(10/5/2021), με την συμμετοχή του Αμερικανού Προέδρου και του Γενικού Γραμματέα του ΝΑΤΟ, τόνισε την σημασία της παρουσίας των αμερικανικών δυνάμεων στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Ο Πολωνός Πρόεδρος επανέλαβε την έκκληση του για την συνέχιση της πολιτικής διεύρυνσης του ΝΑΤΟ προς ανατολάς, λόγω της ανησυχητικής κατάστασης ασφαλείας στη Μαύρη Θάλασσα.

Η στρατηγική της ΕΕ στην ίδια γεωγραφική περιοχή εκφράζεται με την πρωτοβουλία της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης, η οποία αποσκοπεί στην ενίσχυση των σχέσεων με τις έξι ανατολικές πρώην σοβιετικές δημοκρατίες (Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, Λευκορωσία, Γεωργία, Μολδαβία, Ουκρανία). Η έμφαση της στρατηγικής της ΕΕ δίνεται στην ανάπτυξη των οικονομικών σχέσεων και του softpolicy στην περιοχή διαμορφώνοντας θετική ατζέντα με τις χώρες της περιοχής, με στόχο την μείωση εντάσεων στα θέματα ασφαλείας.

Την περίοδο που διανύουμε εν μέσω της ενεργειακής κρίσης με την Ρωσία κύριο προμηθευτή ενέργειας, η διεύρυνση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς, λογικά δεν αποτελεί την κύρια ευρωπαϊκή προτεραιότητα. Πέραν της άσκησης πολιτικής πίεσης σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Λευκορωσία, στην Ουκρανία και στην πολιτικά εύθραυστη Μολδαβία, η ΕΕ αποφεύγει την επιδείνωση των σχέσεων με την Ρωσία.

Η προ μηνός επίσκεψη του Έλληνα Υπουργού Εξωτερικών στη Ρουμανία και στη Μολδαβία συνιστά θετική παρέμβαση στην ενίσχυση των οικονομικών δεσμών της χώρας μας στην περιοχή, αλλά εγείρει ερωτηματικά ως προς την ελληνική στρατηγική σε όρους ασφάλειας της ευρύτερης περιοχής.

Κατά την επίσκεψη του στη Μολδαβία η έμφαση δόθηκε σύμφωνα με δηλώσεις στην προώθηση της προς ανατολάς επέκταση του ΝΑΤΟ, πλησιέστερα στις προσεγγίσεις των χωρών Β-9. Η πρόθεση ήταν η αντιδιαστολή της στάσης της Ελλάδας με αυτήν της Τουρκίας στην περιοχή, παρά ταύτα περιορίζει τις διπλωματικές επιλογές της χώρας σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η συζήτηση για την «στρατηγική αυτονομία» της ΕΕ, απόρροια των εξελίξεων στο Αφγανιστάν, θέτει επιτακτικά την ανάγκη επανακαθορισμού επιλογών στην ελληνική εξωτερική πολιτική με την ενίσχυση της συνεργασίας Ελλάδας-Γαλλίας στην Ανατολική Μεσόγειο, σε συνέχεια της διπλωματίας της άμυνας.

H απόφαση του Πολωνικού Συνταγματικού Δικαστηρίου υπονομεύει την ευρωπαϊκή ενότητα και έμμεσα ενισχύει την γεωπολιτική αστάθεια στην ευαίσθητη ισορροπία στην περιοχή μας, καθώς τα διλήμματα τα οποία θέτουν οι χώρες της πρωτοβουλίας Β-9 μπορούν να απαντηθούν μόνο μέσω της σύνθεσης στην ΕΕ, παρά με την ενίσχυση των εντάσεων στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Η Ελλάδα έχει κάθε συμφέρον από την ενίσχυση της νότιας και όχι της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ, με γνώμονα την υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων και την αποφυγή εντάσεων στην Ανατολική Μεσόγειο.

*** • Οικονομολόγος (Msc, PhDEcon)-πρώην Γενικός Γραμματέας Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων Υπουργείου Εξωτερικών.